“O‘zbekiston konchilik xabarnomasi” ilmiy jurnali konchilik ishi, geologiya, foydali qazilmalarni qazib olish, mineral xom ashyoni qayta ishlash, metallurgiya, kon geomekhanikasi hamda tog‘-kon sanoatida raqamli texnologiyalarni qo‘llash sohalaridagi ilmiy tadqiqot natijalarini e’lon qilishga ixtisoslashgan ilmiy-nazariy va amaliy jurnal hisoblanadi. Jurnal sahifalarida mahalliy va xorijiy olimlar, tadqiqotchilar hamda mutaxassislarning ilmiy maqolalari, tahliliy sharhlar va innovatsion ishlanmalari chop etiladi. Jurnal konchilik sanoatining zamonaviy muammolari, resurslardan samarali foydalanish, konlarni qazib olish texnologiyalarini takomillashtirish hamda sanoatda innovatsion yechimlarni joriy etish masalalarini yoritishga qaratilgan. ISSN: 2181-7383 DOI: 10.70769/2181-7383.MBU
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti
Ommaviy Litsenziya Shartlari (Ochiq jurnal tizimlari (OJS) uchun) O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq quyidagi shartlar taqdim etiladi: Mualliflik huquqi: Chop etilgan maqolaning mualliflik huquqi muallif(lar)ga tegishli bo‘lib qoladi. Shu bilan birga, maqola OJS platformasida chop etilgandan so‘ng, uning kontenti Creative Commons (CC BY) litsenziyasi asosida tarqatiladi. Litsenziya turi: Ushbu maqola Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) litsenziyasi asosida tarqatiladi. Bu shuni anglatadiki, foydalanuvchilar ushbu maqolani quyidagi shartlarda qayta ishlatishlari, bo‘lishishlari va qayta ishlashlari mumkin: Nusxa ko‘chirish va tarqatish: Maqola matni yoki uning qismlari nusxasi erkin tarqatilishi mumkin. Iqtibos keltirish va tahlil qilish: Maqoladan qismlar iqtibos sifatida foydalanilishi mumkin. Erkin foydalanish: Tadqiqot va o‘quv jarayonlari uchun maqoladan erkin foydalanish huquqi mavjud. Muallifga havola qilish: Foydalanuvchilar maqola muallifini to‘g‘ri ko‘rsatishi va asl manbaga havola berishi lozim. Kommersiyaviy foydalanish: Ushbu maqoladan tijorat maqsadlarida foydalanishga ruxsat beriladi, ammo mualliflik va manbaga havola majburiy hisoblanadi. Hujjatni o‘zgartirish: Maqolaning matni yoki mazmunini o‘zgartirish, uni qayta ishlash mumkin, lekin har qanday o‘zgarishlar mualliflikka salbiy ta’sir ko‘rsatmasligi kerak. Mas’uliyat cheklovi: Muallif(lar) maqola tarkibidagi ma’lumotlarning to‘g‘riligiga javobgar bo‘lib, platforma tahririyati mazkur ma’lumotlardan foydalanish natijasida kelib chiqadigan har qanday zarar uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga olmaydi. Ommaviy foydalanish majburiyatlari: Ushbu maqola mazmuni faqat qonuniy va axloqiy talablar asosida ishlatilishi kerak. Noqonuniy foydalanish qat’iyan man etiladi. Izoh: Mazkur litsenziya shartlari mualliflar va foydalanuvchilar o‘rtasida ochiq va shaffof foydalanishni ta’minlashga qaratilgan. Bu shartlarni qabul qilish orqali, siz maqola mazmunini Creative Commons litsenziyasiga muvofiq qayta ishlash va tarqatishga rozilik bildirasiz. Havola: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0)
PO‘LAT ERITISH PECHI CHANGLARINI GIDROMETALLURGIK QAYTA ISHLASH: RUXNI AJRATIB OLISH VA TEMIR TARKIBLI QOLDIQ MAXSULOTLARDAN QAYTA FOYDALANISH
Elektr yoyli po‘lat eritish pechi changi (EYPE changi) yuqori dispersligi, tarkibida rux, qo‘rg‘oshin va boshqa yo‘ldosh elementlarn-ing ko‘pligi sababli zamonaviy metallurgiyada ekologik va texnologik jihatdan eng muammoli chiqindilardan biri hisoblanadi. So‘nggi yillarda metall shixtasida rux saqlovchi ikkilamchi xomashyolar ulushining ortib borishi natijasida ushbu chang miqdori ham ko‘paymoqda. Mazkur tadqiqot ishida EYPE changini kompleks qayta ishlashning sulfat kislotali tanlab eritishga asoslangan gidrometallurgik usuli ko‘rib chiqildi. Erituvchi reagent sifatida tarkibida H₂SO₄ (120–160 g/l) va Zn (30–50 g/l) bo‘lgan ishlatilgan sulfat kislotali elektrolit qo‘llanildi. Tanlab eritish jarayoni 60–65 °C haroratda, qattiq-suyuqlik nisbatida 1:6, 120–240 daqiqa davomida olib borildi. Tadqiqot natijalari rux tarkibli fazalarning eritish kinetikasini jadallashtirishi, energiya sarfini kamaytirishi hamda ruxni eritmadan samarali ajratib olish va keyinchalik elektroliz orqali katod metallini olish imkoniyatini ta’minlashini ko‘rsatdi. Bundan tashqari, tanlab eritishdan keyin hosil bo‘ladigan temir tarkibli qoldiqni po‘lat eritish jarayoniga shixta qo‘shimchasi sifatida qaytarish mumkinligi asoslandi. Taklif etilayotgan texnologiya EYPE changini qayta ishlashning an’anaviy pirometallurgik usullariga nisbatan resurs tejamkor, energiya jihatdan samarali va ekologik toza muqobil yechim hisoblanadi. Ushbu yondashuv metallurgiya chiqindilarini qayta ishlash, ruxni qayta tiklash va temir komponentlarini ishlab chiqarishga qaytarish orqali aylanma iqtisodiyot tamoyillarini amalga oshirishga xizmat qiladi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Ilhamov, M.A., Munosibov, Sh.M., Matkarimov, S.T., Maksudov, S.A. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
VAL-SHESTERNALARNING TUZILMASI VA XOSSALARINI PROGNOZLASHDA TERMOKINETIK MODELLARDAN FOYDALANISH
Ushbu maqolada 34KhN3MA konstruktiv qotishma po'latdan yasalgan katta tishli vallarni issiqlik bilan ishlov berish jarayonida yuzaga keladigan fazaviy o'zgarishlar kinetikasini keng qamrovli o'rganish keltirilgan. Ushbu tadqiqotning dolzarbligi intensiv o'zgaruvchan va tsiklik yuklar ostida ishlaydigan ulkan kon uskunalari komponentlarini qattiqlashtirish paytida jarayon nuqsonlari tezligini kamaytirish zaruratidan kelib chiqadi. OpenCalphad dasturiy ta'minot paketidan foyda-langan holda CALPHAD termodinamik hisob-kitoblarini va COMSOL Multiphysics-da chekli elementlar modellashtirishni birlashtirgan iterativ algoritmdan foydalanib, komponentning butun kesimi bo'ylab mikrotuzilma evolyutsiyasini boshidan oxirigacha bashorat qilish metodologiyasi ishlab chiqilgan. Tishli val sektorining batafsil geometrik modeli strukturasiz tetraedral hisoblash to'ridan foydalanib qurilgan bo'lib, bu issiqlik va faza gradiyentlarining etarli tavsifini beradi. Kesish bo'ylab aniq sovutish tezligi gradiyenti aniq belgilangan zonal strukturaning shakllanishiga olib kelishi aniqlandi, bu 95% gacha hajm ulushiga ega sirt martensit qatlami va 80% gacha bainit miqdoriga ega egiluvchan bainit-ferrit yadrosini o'z ichiga oladi. O'rganilayotgan po'lat navidagi perlit transformatsiyasi nikel va molibden bilan kompleks qotishma tufayli deyarli to'liq bostirilganligi (0,5% dan kam) ko'rsatilgan. Hisoblash modelini tekshirish aralashmalarning analitik qoidasi yordamida amalga oshirildi, bu esa bashorat qilingan qattiqlik qiymatlarining (sirtda 56 HRC va markaziy zonada 27–35 HRC) eksperimental ma'lumotlar bilan yuqori darajada yaqinlashishini ko'rsatdi. Raqamli tajribalar shakllantiruvchi strukturaning dastlabki ostenit donalari hajmiga, shuningdek, sovutish bosqichida issiqlikni yo'qotish intensivligiga yuqori sezgirligini tasdiqladi. Olingan natijalar katta tishli vallar uchun hajmli va differentsiatsiyalangan issiqlik bilan ishlov berish rejimlarini optimallashtirish, ularning oper-atsion ishonchliligi va chidamliligini oshirish, shu bilan birga jarayon xavflari va metallurgiya nuqsonlarini kamaytirish uchun ilmiy asoslangan asos yaratadi. Ushbu ishning amaliy ahamiyati konchilik va metallurgiya sanoatidagi sanoat korxonalarida ishlab chiqilgan hisoblash va modellashtirish yondashuvini amalga oshirish imkoniyatidadir. Taklif etilayotgan metodologiya issiqlik bilan ishlov berish rejimlarini empirik tanlashdan muhim komponentlarning haqiqiy geometrik o'lchamlari va ish sharoitlariga moslashtirilgan texnologik jarayonlarni hisoblash asosida loyihalashga o'tish imkonini beradi, shu bilan xususiyatlarning takrorlanishini yaxshilaydi va muddatidan oldin nosozliklar ehtimolini kamaytiradi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Egamberdiyev, I.P., Saibov, M.F. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
YUQORI SIG' IMLI AKKUMULYATOR BATAREYALARI ISHONCHLILIGINI OSHIRISH USULLARI
Mazkur maqolada yuqori sig‘imli litiy-ionli akkumulyatorlarning ishonchliligi, xavfsizligi va uzoq muddatli ekspluatatsiya barqarorligini ta’minlashga qaratilgan zamonaviy ilmiy-texnik yondashuvlar tizimli va kompleks tarzda tahlil qilinadi. Tadqiqot doirasida akkumulyatorlarning ishlash jarayonida yuzaga keladigan asosiy degradatsiya mexanizmlari, xususan elektrod–elektrolit interfeyslarida sodir bo‘ladigan fizik-kimyoviy jarayonlar chuqur o‘rganildi. Anod va katod sirtlarida shakllanuvchi himoya qatlamlarining (SEI va CEI) kimyoviy hamda mexanik barqarorligini oshirish orqali interfeys jarayonlarini boshqarish imkoniyatlari tahlil qilindi. Shuningdek, elektrod materiallarining nanostruktur arxitekturasini optimallashtirish orqali ion va elektron transportini yaxshilash, ichki mexanik kuchlanishlarni ka-maytirish hamda siklik zaryadlash-tushirish jarayonlarida yuzaga keladigan deformatsiyalarni cheklash mexanizmlariga alohida e’tibor qaratildi. Yuqori kuchlanish va keskin harorat ko‘tarilishi sharoitida elektrolitning parchalanish reaksiyalarini bostiruvchi va barqarorlashtiruvchi funksional qo‘shimchalarning samaradorligi baholandi. Maqolada issiqlik tarqalishini samarali boshqaruvchi materiallar, faol monitoring va diagnostika tizimlari, shuningdek issiqlik yo‘qotilishini kamaytirishga xizmat qiluvchi konstruktiv yechimlarning akkumulyator xavfsizligi va ishlash barqarorligiga ta’siri batafsil yoritildi. Zamonaviy yuqori elektr o‘tkazuvchan qatlamlar va ilg‘or funksional materiallardan foydalanish orqali ichki qarshilikni kamaytirish, quvvat va energiya zichligini oshirish hamda umumiy energetik samaradorlikni yaxshilash imkoniyatlari ilmiy asoslangan holda ko‘rsatib berildi. Integratsiyalashgan ushbu texnologik va materialshunoslik yondashuvlari litiy-ionli akkumulyatorlarning siklik barqarorligini sezilarli darajada oshirish, kimyoviy va issiqlik degradatsiyasi jarayonlarini sekinlashtirish, xavfsizlik mezonlarini mustahkamlash hamda xizmat muddatini uzaytirish imkonini yaratadi. Mazkur tadqiqotda akkumulyatorlarning ishonchliligiga ta’sir qiluvchi asosiy omillar tizimli tahlil qilinib, ularning salbiy ta’sirini kamaytirish bo‘yicha samarali ilmiy-texnik yechimlar taklif etiladi. Tadqiqotning asosiy maqsadi yuqori sig‘imli litiy-ionli akkumulyatorlarning real ekspluatatsiya sharoitida barqaror, xavfsiz va uzoq muddatli ishlashini ta’minlash uchun eng istiqbolli texnologik yondashuvlar va ilmiy yechimlarni aniqlashdan iborat.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Murodov, X.Sh., Bozarova, M.B. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
KONCHILIK SOHASIDA KONUSLI MAYDALAGICHNING ENERGIYA SARFI VA MAHSULDORLIGINING FUNKSIONAL SXEMASINI TADQIQ ETISH
Sanoat va qurilishda rudani maydalash, mineralni qayta ishlashdagi eng muhim va katta xarajat talab etadiga jarayonlardan biridir. Uni nazorat qilish sifati nafaqat foydali qazilmalarni qayta ishlashning, balki undan keyingi bosqichlarda, ayniqsa, butun ishlab chiqarishda eng ko‘p energiya talab qiladigan maydalash jarayonlarida ham energiya iste’moli darajasini belgilaydi. Ezilgan rudaning o‘lchamining kattaligi keyingi bosqichdagi yanchish maydalagichlarining quvvat sarfiga sezilarli darajada ta’sir qiladi. Chunki, rudani birlamchi maydalash jarayoni konusli maydalagichlar yordamida amalga oshiriladi va uning energiya iste’moli jarayoni ko‘p sonli parametrlar bilan tavsiflanadi. Konusli maydalagich ko‘p kirishli ko‘p chiqishli tizim bo‘lib, ruda va maydalagichlarning fizik va kimyoviy xususiyatlari o‘rtasidagi munosabatlar juda murakkabligi sababli uning sifatini nazorat qilish uchun konusli maydalagichning barqaror holatining ko‘p omilli funksional sxemasi tavsifiga ega bo‘lish juda muhimdir.
integratsiyalashgan o‘lchov–boshqaruv tizimi
Mualliflik huquqi (c) 2026 Mavlonov, J.A., Olimov, J.S. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
TRANSFORMATOR TEBRANISH TEZLANISHI VA UNING QOLGAN ISHLATISH MUDDATI O‘RTASIDAGI BO‘G‘LIQLIKNING ILMIY ASOSLASHTIRILISHI
Maqola moyli kuch transformatorlarida ish jarayonida paydo bo‘ladigan mexanik titrashning aslida qanchalik xavfli omil ekanini ilmiy jihatdan ochib beradi. Titrash faqat “shovqin” yoki tashqi belgi emas – u sekin-asta uskuna mexanik resursini yemiradigan, xizmat muddatini qisqartiradigan jiddiy degradatsiya manbai sifatida ko‘riladi. Maqolada titrashning bosh sabablarini aniq sanab o‘tiladi : vaqt bo‘yicha beqaror elektromagnit maydon keltirib chiqaradigan dinamik kuchlar, qisqa tutashuv paytidagi kuchli elektrodinamik zarbalar, uzoq ishlash davomida magnit o‘zak va chulg‘am bloklarida to‘planadigan siljish va bo‘shashishlar, shuningdek tashqi mexanik ta’sirlar –transport paytidagi zarbalar, yer silkinishi yoki yaqin atrofdagi tebranish manbalari. Tajribalarda titrash tezlanishi sinusoidal model orqali ifodalangan va yuqori aniqlikdagi akselerometrlar bilan o‘lchangan. Shu asosda tezlanishning effektiv qiymati hamda chastota spektri aniqlangan. Mex-anik kuchlanishlarni hisoblashda nur nazariyasi qo‘llanib, chulg‘am elementlarida eng yuqori normal va kesuvchi kuchlanishlar topilgan. Keyin bu kuchlanishlar char-chash xatti-harakatini tavsiflovchi empirik bog‘lanishlar bilan bog‘lanib, charchash sikllari soniga “aylantirilgan”. Umumiy zarar esa chiziqli zarar to‘planishi qoidasi orqali baholangan – ya’ni har bir yuklama hissasi jamlanib, eskirishning yig‘indi ta’siri ko‘rsatilgan. Amaliy tomonda, 20 MVA quvvatli real transformator misolida turli darajadagi titrash tezlanishlari (yengildan kuchligacha) uchun hisoblar bajarilgan. Natija ravshan: titrash kuchaygan sari mexanik kuchlanishlar keskin o‘sadi, char-chash chegarasi pasayadi va xizmat muddati sezilarli qisqaradi. Bu bog‘liqlik raqamli jadval va grafiklar bilan ishonchli tasdiqlangan. Titrash hodisasi yakunda trans-formatorning haqiqiy mexanik resursini “yeb boradigan” asosiy omillardan biri ekanligi aniqlandi. Taklif etilgan matematik model va hisoblash metodikasi esa real vaqt monitoringi, qoldiq xizmat muddatini oldindan baholash va profilaktik ta’mirlashni rejalash uchun qulay, ilmiy asoslangan diagnostik vosita sifatida tavsiya etiladi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Ataullayev, N.O., Tog‘aymurodov, S.Z. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
GAZLARNI HO‘L USULDA TOZALASH SAMARADORLIGINI OSHIRISH MAQSADIDA VIXRLI APPARATDA KONTAKT ISSIQLIK ALMASHINUVINI JADALLASHTIRISH
Ushbu maqolada issiq suv va havo oqimlarining bevosita o‘zaro ta’siri sharoitida uyurmali kontaktli apparatda issiqlik almashinuvini jadallashtirish bo‘yicha kompleks eksperimental tadqiqot natijalari bayon etilgan. Tadqiqotning dolzarbligi energiya samaradorligini oshirish, ekspluatatsion xarajatlarni kamaytirish va issiqlik texnikasi hamda gaz tozalash tizimlarining ekologik xavfsizligini ta’minlashga qo‘yilayotgan talablarning ortib borishi, shuningdek sanoatning barqaror rivojlanish tamoyillariga bosqichma-bosqich o‘tishi bilan belgilanadi. Ishning asosiy maqsadi gidrodinamik parametrlar, fazalarning massaviy sarflari nisbatlari hamda oqimlarning aylanish jadalligining issiqlik berish koeffitsienti, issiqlik quvvati va apparatning umumiy issiqlik samaradorligiga ta’sirini miqdoriy jihatdan aniqlashdan iborat. Tadqiqot doirasida gaz va suyuqlikni tangensial yo‘nalishda kiritish orqali barqaror uyurmali rejimini va fazalararo kontakt yuzasini hamda yuqori turbulentligini ta’minlovchi eksperimental qurilma ishlab chiqildi va amaliy sinovdan o‘tkazildi. Olingan natijalar Nusselt va Reynolds mezonlari asosida, shuningdek bug‘lanish, kondensatsiya va havoning namlik miqdori o‘zgarishini hisobga oluvchi issiqlik balansi tenglamalari yordamida qayta ishlangan. Tajribalar Reynolds sonining keng diapazonida va turli L/G nisbatlarida olib borildi, bu esa issiqlik uzatish jarayonidagi barqaror qonuniyatlarni aniqlash imkonini berdi. Aniqlanishicha, gaz Reynolds soni 45360 dan 97253 gacha oshganda Nusselt soni 2300 dan 15700 gacha ortadi, bu esa turbulentligining sezilarli kuchayishi va fazalararo sirtning jadal yangilanishini ko‘rsatadi. Sug‘orish zichligining ortishi suyuqlik yupqa qatlami tez yangilanishi va kontakt yuzasining kengayishi hisobiga is-siqlik almashinuvini qo‘shimcha ravishda jadallashtiradi. Olingan natijalar energiya tejamkor uyurmali issiqlik almashinish apparatlari hamda nam gaz tozalash qurilmalarini loyihalash, optimallashtirish va mavjud sanoat qurilmalarini modernizatsiya qilishda qo‘llanishi mumkin.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Ahmatov, A.A. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
34XN3MA PO‘LATIDAN TAYYORLANGAN YIRIK O‘LCHAMLI VAL-SHESTERNALARNING STRUKTURAVIY GETEROGENLIGI VA ISHGA YAROQLILIK MUDDATINI INTEGRAL TERMOKINETIK MODELLASH
Ushbu ishda issiqlik bilan ishlov berish jarayonida katta o‘lchamli val-shesternyalarning mikrostrukturasi va mexanik xususiyatlarining evolyutsiya-si to‘liq o‘rganilgan. Mavzuning dolzarbligi yuqori siklik yuklamalar sharoitida ishlaydigan kon uskunalari yuritmalarining ekspluatatsion ishonchliligini oshirish zarurati bilan bog‘liq. Tadqiqotning obyekti sifatida 34XN3MA markali po‘latdan tayyorlangan kesimi massiv (diametri 500 mm gacha) bo‘lgan detallar olingan bo‘lib, ular kesi-mi bo‘yicha sezilarli harorat gradiyentlari va sovitish tezligining notekisligi bilan tavsiflanadi. OpenCalphad dasturida fazaviy muvozanatning termodinamik hisoblarini va COMSOL Multiphysics dasturida nostatsionar issiqlik o‘tkazuvchanlikning chekli elementli tahlilini birlashtiruvchi matematik model ishlab chiqildi va tasdiqlandi. Uzluksiz sovitishda o‘ta sovitilgan austenitning parchalanish kinetikasi modifikatsiya-langan JMAK tenglamasi va Sheyl additivlik prinsipi yordamida tavsiflangan. Modelda fazaviy o‘tishning issiqlik effekti (rekalissensiya) va transformatsiyalangan plasti-klik effekti (TRIP) hisobga olingan bo‘lib, bu parchalanish boshlanishining kritik nuqtalarini yuqori aniqlik bilan bashorat qilish imkonini berdi. Konstruksion mustahkamlikning cheklovchi omili o‘zakdagi diffuzion strukturalarning shakllanishi ekanligi aniqlandi. 34XN3MA po‘lati uchun kompleks legirlash (Ni-Mo) donalar chegaralarining "qo‘shimcha tormozlanishi" effekti tufayli valning termik markazida ham perlit o‘zgarishini (<0.5% ulushi) bostirishni ta’minlashi ko‘rsatilgan. Bu yuqori zarbiy qovushqoqlikka ega bo‘lgan "martensit - quyi beynit" kvazi bir jinsli strukturaning shakllanishiga olib keladi. Murakami mezoni asosida toliqishga chidamlilik bashorati amalga oshirildi, bu esa sirt qatlamida perlitning minimal ulushi mavjudligi chidamlilik chegarasini 20% ga kamaytirishini ko‘rsatdi. Toblash muhitlarini optimallashtirish, xususan, suv-polimer eritmalariga o‘tish nochiziqli sovitish rejimini amalga oshirish va mahsulotning hisobiy resursini 15-20% ga oshirish imkonini berishi asoslangan. Ishlab chiqilgan algoritm og‘ir mashinasozlik va kon uskunalarining mas’uliyatli detallariga issiqlik bilan ishlov berish texnologiyalarini raqamli loyihalash uchun tavsiya etiladi. Bundan tashqari, taklif etilgan usullarni ishlab chiqarish sikliga joriy etish uskunani sozlash vaqtini sezilarli darajada qisqartirish va texnologik nuqsonlar sonini kamaytirish imkonini berishi aniqlandi. Bu esa og‘ir yuklangan uzel va mexanizmlarni ekspluatatsiya qilishda yuqori darajadagi sanoat xavfsizligi va xorijiy injiniring xizmatlaridan mustaqillikni ta’minlagan holda kon-boyitish kombinatlarining muhim tarkibiy qismlarini import o‘rnini bosish uchun keng imkoniyatlar ochadi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Saibov, M.F., Ulug‘ov, G'.D., Ashurov, X.X. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
YUQORI KUCHLANISHLI ELEKTR UZATISH LINIYALARIDA TOJLANISH HODISASI VA ENERGIYA YO‘QOTISHLARINING NAZARIY ASOSLARINI TAHLIL QILISH
Ushbu mаqolаdа yuqori kuchlаnishli еlеktr uzаtish liniyаlаridа yuzаgа kеlаdigаn tojlаnish hodisаsi vа u bilаn bog‘liq quvvаt hаmdа еlеktr еnеrgiyаsi yo‘qotishlаrining nаzаriy аsoslаri monitoring tеxnologiyаlаrigа tаyаngаn holdа tаhlil qilingаn. Tаdqiqotning аsosiy mаqsаdi yuqori kuchlаnishli hаvo еlеktr uzаtish liniyаlаrining rеаl еkspluаtаtsiyа shаroitidа ishlаsh holаtini аniqlik bilаn bаholаsh hаmdа tojlаnish nаtijаsidа yuzаgа kеlаdigаn еnеrgiyа yo‘qotishlаrini hisobgа oluvchi ilmiy аsoslаngаn monitoring yondаshuvini ishlаb chiqishdаn iborаt. Mаzkur tаdqiqot doirаsidа еlеktr uzаtish liniyаlаridа еlеktr mаydon kuchlаngаnligi, kuchlаnish dаrаjаlаri, yuklаmа rеjimlаri hаmdа tаshqi muhit omillаrining tojlаnish jаrаyonigа tа’siri nаzаriy vа аmаliy jihаtdаn o‘rgаnilgаn. Tаdqiqot jаrаyonidа tizimli tаhlil, еlеktromаgnit jаrаyonlаrni mаtеmаtik modеllаshtirish, еkspеrimеntаl o‘lchаshlаr hаmdа stаtistik mа’lumotlаrni qаytа ishlаsh usullаridаn foydаlаnilgаn. Bundа tojlаnish yo‘qotishlаri vа yuklаmа yo‘qotishlаrining kuchlаnish dаrаjаsigа bog‘liqligi аniqlаnib, еlеktr uzаtish liniyаlаrining optimаl ish kuchlаnishini tаnlаshdа ushbu yo‘qotishlаr o‘rtаsidаgi nisbаtni bаholаsh mеzonlаri ishlаb chiqilgаn. Monitoring аsosidа olingаn nаtijаlаr yuqori kuchlаnishli tаrmoqlаrdа еnеrgiyа yo‘qotishlаrini kаmаytirish vа еkspluаtаtsion sаmаrаdorlikni oshirish imkoniyаtlаrini ko‘rsаtib bеrаdi. Mаqolаning ilmiy yаngiligi еlеktr uzаtish liniyаlаridа tojlаnish hodisаsini rеаl vаqt rеjimidа monitoring qilish orqаli еnеrgiyа yo‘qotishlаrini аniqlаsh vа ulаrni nаzаriy modеllаr bilаn intеgrаtsiyаlаshgаn holdа bаholаshgа аsoslаngаn yondаshuvni tаklif еtishdа nаmoyon bo‘lаdi. Olingаn nаtijаlаr еlеktr еnеrgеtikа tizimlаrini loyihаlаsh vа еkspluаtаtsiyа qilish аmаliyotidа qo‘llаsh uchun muhim ilmiy vа аmаliy аhаmiyаtgа еgа. Shuningdеk, tаdqiqot nаtijаlаri yuqori kuchlаnishli liniyаlаrdа diаgnostikа ishonchliligini oshirish, аvаriyа xаvfini oldindаn bаshorаtlаsh, rаqаmli еnеrgеtikаgа mos monitoring tizimlаrini joriy еtish hаmdа аdаptiv boshqаruv аlgoritmlаrini shаkllаntirish uchun mеtodik аsos bo‘lib xizmаt qilаdi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Tovbayev, A.N., Tog'ayev, L.B. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
FTOR TUTUVCHI MIKRODOMENLARGA EGA BO‘LGAN KALSIYGA BOY PO‘LAT ISHLAB CHIQARISH SHLAKINI XUSUSUYATINI O‘RGANISH
Ushbu tadqiqotda po‘lat shlagi zarralari skanerlovchi elektron mikroskopiya (SEM) va energiya-dispersiv rentgen spektroskopiyasi (EDS) bilan birgalikda qo‘llanib, mikroko‘lamdagi morfologiya bilan mahalliy kimyoviy tarkib o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqlashtirildi. Katta kattalashtirishdagi ikkilamchi elektron tasvirlari shlak asosan burchakli, mo‘rt bo‘lakchalardan iborat ekanini ko‘rsatdi; ularning qirralari o‘tkir, zarra konturlari esa notekis bo‘lib, bu geterogen va qattiq fazalarning tez sinishi uchun xos holatdir. Ko‘plab yuzalarda lamellar (qatlamli), pog‘onali yoki yoriqlanishga o‘xshash (cleavage-like) belgilar kuzatildi, bu esa yoriqlar faza chega-ralari yoki kristallografik tekisliklar bo‘ylab ustuvor tarqalishini anglatadi. Bundan tashqari, yirik bo‘lakchalarga yopishib qolgan va yuzadagi chuqurcha hamda notekis joylarda to‘plangan ko‘plab mayda zarrachalar aniqlandi; bu ularni tashish/tegirmonlash jarayonida mexanik yemirilish (attritsiya) sodir bo‘lganini yoki mustahkam bog‘lanmagan ikkilamchi fazalar mavjudligini ko‘rsatishi mumkin. Silliq, plastinkasimon (yassi) sohalar bilan birga donador va g‘ovak zonalarning ham uchrashi materi-alning ko‘p fazali ekanini hamda mahalliy mustahkamlik va sinish mexanizmlarida farqlar mavjudligini tasdiqlaydi. Element tarkibini aniqlash zarra yuzasining vakillik qiluvchi qismidan olingan EDS “map-sum” spektri asosida bajarildi. Spektrda kalsiy ustun bo‘lib, bu kuchli Ca Kα cho‘qqisi bilan tasdiqlandi; kislorod esa ikkinchi asosiy komponent sifatida qayd etildi, bu Ca tarkibli oksidlar va/yoki silikatlarga boy matritsa mavjudligiga mos keladi. Shuningdek, sezilarli miqdorda ftor signali ham aniqlandi; bu po‘lat ishlab chiqarish va shlakni konditsiyalash jarayonida kirib qolgan ftorli fazalar yoki flux (shlak hosil qiluvchi qo‘shimchalar) bilan bog‘liq qoldiq birikmalar borligini anglatishi mumkin. Kremniy va magniy kichik komponentlar sifatida kuzatildi, bu Ca ga boy matritsa ichida cheklangan miqdordagi silikat fazalari hamda Mg tarkibli oksidlar/shpinellar tarqalganini ko‘rsatishi mumkin. Marganes esa faqat iz (trace) darajada qayd etildi; bu uning oksid fazalarda juda kam miqdorda izomorf almashinuvi sifatida mavjudligini yoki “map-sum” hududining fazoviy aniqligi doirasidan kichik bo‘lgan mayda qo‘shimcha inkluziyalar borligini taxmin qiladi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Mardonov, B.T., Sayfidinova, M.X. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
FREZALASH DASTGOHINING POZITSIYALASH TIZIMI IMITATSION MODELINI ISHLAB CHIQISH VA TADQIQ ETISH
Maqolada NF-630 frezalash dastgohining (vertikal-frezalash, CNC bilan jihozlangan yoki NF-630M kabi modifikatsiyalarda) imitatsion modeli ko’rib chiqiladi. Model MATLAB/Simulink dasturida qurilgan bo’lib, X va Y o’qlari pozitsiyalash va konturli ishlov berishda, ya’ni ikkala o’q bir vaqtda harakatlanganda, qanday xatti-harakatlanishini tushunish uchun mo’ljallangan. Asosiy e’tibor elektromexanik haydovchilar (drayvlar)ga qaratilgan, ularda rotorlar va stollar inersiyasi, vintli juftliklar yoki tasmalardagi elastiklik, shuningdek, yopishqoq va quruq ishqalanish va tok, moment, tezliklar hisobga olingan. Model klassik kaskadli tuzilmani amalga oshiradi: ichki tok halqasi, tezlik halqasi va tashqi joylashuv halqasi. Barcha halqalar PID boshqaruvchilardan foydalanadi, ammo tezlik va tezlanish uchun feedforward va o’qlar orasidagi vaqt mos kelmasligi va kontur xatosini kamaytirish uchun oddiy koordinatsiya usullari qo’shilgan. Model turli rejimlarni simulyatsiya qilish imkonini beradi: silliq tezlanish/ sekinlashish, keskin yuk o’zgarishi, turli tezliklarda aylana interpolatsiyasi, chiziqli o’tish va hatto ba’zi 3D trayektoriyalar. Parametrik tahlil batafsil o’rganilgan: turli boshqaruv halqalarida Kp, Ki, Kd qiymatlarini o’zgartirish, tarmoqli kengligining ta’siri, ishqalanishni kompensatsiya qilish va joylashuv bikrligini pasaytirishni o’rganish. Bu, ayniqsa, samarali feedforward ni joriy etish va joylashuv halqasida proportsional kuchaytirishni haddan tashqari oshirmaslik orqali koeffitsientlarni to’g’ri sozlash imkonini berdi. Natijada, dinamik xatolar sezilarli darajada kamaydi, tebranishlar deyarli yo’qoldi, harakat ancha silliqlashdi va o’rnatish vaqti o’zgarmadi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Egamberdiyev, I.P., Ochilov, U.Y. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
SILINDRSIMON TISHLI G‘ILDIRAKLARNI SHEVINGLASH JARAYONIDA KESISH TEZLIGINING ANIQLIK VA SIRT NOTEKISLIGIGA TA’SIRI
Silindrsimon tishli g‘ildiraklar tishlarining ishlov berilgan yuzasi aniqligi va sirt g‘adir-budurligining yakuniy ishlov — shever-prikatnik yordamida bajarilganda kesish tezligiga bog‘liqligi tadqiq etildi va matematik jihatdan tavsiflandi. Ishning maqsadi kesish rejimlari o‘zgarganda tishlarning yon sirtlarida mikroge-ometriya shakllanish qonuniyatlarini aniqlash hamda ko‘p mehnat talab qiladigan seriyali sinovlarsiz sifat ko‘rsatkichlarini oldindan bashorat qilish imkonini beruvchi hisobiy model ishlab chiqishdan iborat. Tajriba tadqiqotlari Vturn-46 rusumli CNC tokarlik stanogida maxsus ikki o‘qli opravka qo‘llangan holda bajarildi; u asbob va zagotovkaning barqaror bazalani-shi hamda ularning o‘zaro harakatini muvofiqlashtirishni ta’minlaydi. Ishlov berish obyekti sifatida 40X po‘lati (GOST 4543-71)dan tayyorlangan to‘g‘ri tishli g‘ildiraklar tanlandi: m = 3, z = 24. Oldindan shakllantirish tish frezalash (zubyofrezalash) usuli bilan bajarilib, shundan so‘ng yakuniy ishlov sheverlash-prikatlash orqali amalga oshirildi. Zagotovkaning aylanish chastotasi bo‘yicha uchta rejim sinovdan o‘tkazildi: n = 700, 450 va 200 ayl/min. Bunda vrezib kirish uzatmasi <!-- [if gte vml 1]><v:shapetype id="_x0000_t75" coordsize="21600,21600" o:spt="75" o:preferrelative="t" path="m@4@5l@4@11@9@11@9@5xe" filled="f" stroked="f"> <v:stroke joinstyle="miter"/> <v:formulas> <v:f eqn="if lineDrawn pixelLineWidth 0"/> <v:f eqn="sum @0 1 0"/> <v:f eqn="sum 0 0 @1"/> <v:f eqn="prod @2 1 2"/> <v:f eqn="prod @3 21600 pixelWidth"/> <v:f eqn="prod @3 21600 pixelHeight"/> <v:f eqn="sum @0 0 1"/> <v:f eqn="prod @6 1 2"/> <v:f eqn="prod @7 21600 pixelWidth"/> <v:f eqn="sum @8 21600 0"/> <v:f eqn="prod @7 21600 pixelHeight"/> <v:f eqn="sum @10 21600 0"/> </v:formulas> <v:path o:extrusionok="f" gradientshapeok="t" o:connecttype="rect"/> <o:lock v:ext="edit" aspectratio="t"/> </v:shapetype><v:shape id="Image_x0020_18" o:spid="_x0000_i1026" type="#_x0000_t75" style='width:54.6pt;height:9.6pt;visibility:visible;mso-wrap-style:square'> <v:imagedata src="file:///C:/Users/NAJMID~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image001.png" o:title=""/> <o:lock v:ext="edit" aspectratio="f"/> </v:shape><![endif]--> mm/sikl va uzilishli (preryvistiy) uzatma <!-- [if gte vml 1]><v:shape id="Image_x0020_19" o:spid="_x0000_i1025" type="#_x0000_t75" style='width:36pt; height:10.2pt;visibility:visible;mso-wrap-style:square'> <v:imagedata src="file:///C:/Users/NAJMID~1/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image003.png" o:title=""/> <o:lock v:ext="edit" aspectratio="f"/> </v:shape><![endif]--> mm/ayl qabul qilindi. Tajribalar har bir rejim uchun 10 tadan zagotovka bilan seriyalar ko‘rinishida olib borildi; bu natijalarning takrorlanuvchanligini baholash va tasodifiy omillar ta’sirini kamaytirish imkonini berdi. Sirt sifati ko‘rsatkichlari tish-larning yon sirtlari aniqligi va g‘adir-budurligi parametrlari bo‘yicha, shuningdek tezlik va uzatma parametrlariga bog‘liq holda mikroprofilning o‘zgarish xarakteri asosida tahlil qilindi. Qurilgan matematik model kesish tezligi hamda uzatma rejimlarining mikrogeometriya shakllanishiga ta’sirini yetarli darajada aks ettiradi va tajriba ma’lumotlari bilan qoniqarli moslikni ta’minlaydi. Kesish tezligining o‘zgarishi kontakt o‘zaro ta’sir sharoitlari va ishlov zonasidagi plastik deformatsiya jarayonlarining qonuniy ravishda qayta shakllanishiga olib kelishi, natijada g‘adir-budurlik darajasi hamda tish profilining shakllanish barqarorligiga bevosita ta’sir qilishi ko‘rsatildi. Model ishlab chiqarishni texnologik tayyorlashda va yakuniy ishlovning oqilona rejimlarini tanlashda qo‘llanishi mumkin bo‘lib, natural tajribalar hajmini qisqartirishga xizmat qiladi. Olingan natijalar universal CNC uskunalarida sheverlash-prikatlash usulini qo‘llashning texnologik jihatdan maqsadga muvofiqligini, ya’ni maxsus tish ishlov berish stanoklariga samarali muqobil ekanini tasdiqlaydi. Ushbu usul tishlarning yon sirtlari aniqligini oshirish va g‘adir-budurligini kamaytirishni ta’minlab, kichik seriyali hamda ta’mirlash ishlab chiqarishi sharoitida yakuniy operatsiyalarni joriy etish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Mardonov, B.T., Shakulov, B.K., Sayfidinov, O.O. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
POKISTONDA KO‘MIR QAZIB OLISHNING HOZIRGI HOLATI VA KELAJAK ISTIQBOLLARI
Pokistonda ko‘mir qazib olish sohasi mineral resurslar sektorining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida, shuningdek mamlakatning energiya ehtiyojlari va ijtimoiy xavfsizligini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Tog‘-kon avariyalari bo‘yicha ma’lumotlarning yetishmasligi o‘lim va jarohatlanish holatlarining takrorlanishiga olib kelib, inson hayoti, moliyaviy resurslar va vaqt yo‘qotilishiga sabab bo‘lmoqda hamda amaldagi ko‘mir qazib olish jarayonlarini yanada xavfli, qimmat va murakkab qilmoqda. Baxtsiz hodisalarga olib keluvchi asosiy omillar bo‘yicha tadqiqotlar mavzuni chuqur anglash va muammoni samarali strategiyalar ishlab chiqish orqali bartaraf etish uchun zarur hisoblanadi. Shu bois, tegishli ma’lumotlar mavjud bo‘lmagan sharoitda tog‘-kon avariyalarining ichki mexanizmlari, oqibatlari va ularni bartaraf etish choralarini o‘rganish imkonsizdir. Bundan tashqari, zamonaviy texnologiyalarni joriy etishga bo‘lgan yetarli intilishning yo‘qligi tog‘-kon sanoatidagi muammolarni yanada kuchaytirmoqda. Mazkur tadqiqot Pokistondagi yer osti ko‘mir qazib olish sanoatida xavfsizlikka bevosita va bilvosita ta’sir etuvchi turli jihatlarni, xususan ma’lumotlar tanqisligi, ilmiy tadqiqotlar yetishmasligi hamda texnologiyalarni qo‘llash masalalarini yoritishga qaratilgan. Shuningdek, eksponensial uch marta-lik silliqlash usuli asosida Pokistonda keyingi 30 yil davomida tog‘-kon sektorining kutilayotgan holati prognoz qilinadi. Bundan tashqari, Pokiston ko‘mir qazib olish sanoatida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xavfsizlik muammolarini bartaraf etish uchun samarali strategiyalar taklif etiladi.
Pokiston tog‘-kon sanoatida xavfsizlik muammolari
Mualliflik huquqi (c) 2026 Batool, A., Kumar, S., Shahani, N.M. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
KON MASHINALARI ICHKI YONUV DVIGATELLARINING KIRISH HAVOSINI TOZALASH SAMARADORLIGINI OSHIRISH IMKONIYATLARI
Ochiq kon ishlari sharoitida ichki yonuv dvigatellari yuqori konsentratsiyadagi abraziv chang muhitida ishlaydi, bu esa silindr-porshen guruhining jadal yedirilishiga, dvigatel quvvatining pasayishiga, yoqilg‘i sarfining ortishiga hamda dvigatel resursining qisqarishiga olib keladi. Mazkur maqolada kirish havosi tarkibidagi chang zarrachalarining dispers tarkibi va konsentratsiyasining dvigatelning asosiy birikmalari tribologik holatiga, moy plyonkasi parametrlariga hamda kuch qurilmasining ekspluatatsion ko‘rsatkichlariga ta’sir komplekslari tahlil qilingan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘lchami 5–20 mkm bo‘lgan zarrachalar eng katta xavf tug‘dirib, tezlashgan abraziv yedirilish hamda yonish kamerasining germetikligi yomonlashishiga sabab bo‘lishi aniqlangan. Nazariy va ekspluatatsion ma’lumotlar asosida kirish havosini tozalash samaradorligini oshirish zarurati ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Ishda ko‘p bosqichli kombinatsiyalashgan havo filtri konstruksiyasi ishlab chiqilib taklif etilgan bo‘lib, u multitsiklonli dastlabki tozalash, ikki bosqichli elektrostatik ajratish hamda standart filtrlovchi element orqali yakuniy tozalash jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Taklif etilgan tizim 0,1–20 mkm o‘lchamdagi zarrachalarni past aero-dinamik qarshilik sharoitida ushlab qolishni ta’minlab, umumiy tozalash samaradorligini 95% gacha oshiradi. Ishlab chiqilgan tizimni qo‘llash silindr-porshen guruhining yedirilish jadalligini kamaytirish, asosiy filtr va dvigatel resursini oshirish, yoqilg‘ining solishtirma sarfini kamaytirish hamda yuqori changlangan sharoitlarda kon mashi-nalarining ekspluatatsion ishonchliligini oshirish imkonini beradi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Djuraev, R.U., Kayumov, U.E. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
TOG‘LI HUDUDLARDAGI RUDA KONLARNI OCHIQ-YER OSTI USULIDA QAZIB OLISHDA KONTURORTI ZAHIRALARINI OCHISH TIZIMI VARIANTLARINI ASOSLASH
Maqolada tog‘li hududlardagi ruda konlarini ochiq–yer osti usulida qazib olish sharoitida kontur zahiralarini o‘zlashtirish samaradorligini oshirish masalalari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotning dolzarbligi karer konturidan tashqarida joylashgan zahiralarni murakkablashib borayotgan kon-geologik va kon-texnik sha-roitlarda qazib olish zarurati bilan izohlanadi. Karer maydonidan kontur va konturdan tashqaridagi zahiralarni o‘zlashtirishda asosiy ochuvchi element sifatida foyda-lanish imkoniyatlari tahlil qilingan. Karer maydonidan ochuvchi lahimlar joylashtirish va rudani tashish uchun foydalanish kapital kon ishlari hajmini kamaytirishi, za-hiralarni ekspluatatsiyaga kiritish muddatlarini qisqartirishi hamda kombinatsiyalashgan qazib olishning iqtisodiy samaradorligini oshirishi ko‘rsatib berilgan. Ishda zahiralarning karer elementlariga nisbatan joylashuvi, ularning yotish chuqurigi va qabul qilingan transport sxemasiga bog‘liq holda ochishning mumkin bo‘lgan texnologik sxemalari qiyosiy tahlil qilingan. Stvol, qiya va gorizontal lahimlar hamda karer maydonidan foydalanilgan holda kontur va konturdan tashqaridagi zahiralarni ochish variantlari ishlab chiqilib, tizimlashtirilgan. Har bir variant uchun kon-geologik sharoitlar, karer parametrlari va ishlarni xavfsiz olib borish talablari hisobga olingan holda ularning ratsional qo‘llash sohalari aniqlangan. Olingan natijalar tog‘li hududlardagi ruda konlarini ochiq–yer osti usulida qazib olishda ochish tizimlarini loyihalash va optimallashtirishda qo‘llanishi mumkin.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Misliboev, I.T., Mutavaliev, A.T., Tadjiyev, Sh.T. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
KARBONAT-SULFID TARKIBLI RUDALARDAN URANNI YER OSTI TANLAB ERITISH JARAYONIGA VODOROD SULFIDINING TA’SIRI
Ushbu ishda vodorod sulfid (H₂S) ning uranni yer ostida eritib qazib olish jarayoniga ta’siri, xususan, uning olti valentli uranni to‘rt valentli holatga qaytarishdagi roli, shuningdek, bu bilan bog‘liq texnologik buzilishlar va uskunalarning kuchli korroziyaga uchrashi o‘rganildi. Tadqiqotning maqsadi H₂S hosil bo‘lish sabablarini aniqlash, uning jarayon barqarorligiga ta’sirini baholash hamda samarali neytrallash usullarini ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqot metodologiyasi GTK-2 uran konining qazib oluvchi quduqlaridan tog‘ jinslari va mahsuldor eritmalar namunalarini olishni o‘z ichiga oldi. Tog‘ jinslarini hosil qiluvchi va rudali minerallar skanerlovchi elektron mikroskop (SEM), shuningdek Nikon ECLIPSE LV100N POL mikroskopi yordamida 40–1000 marta kattalashtirish oralig‘ida o‘rganildi. Bundan tashqari, rudali muhitda vodorod sulfid hosil bo‘lish sabablari tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari ayrim qazib oluvchi quduqlarda H₂S miqdori 320 mg/l gacha yetishini, boshqa quduqlarda esa vodorod sulfid aniqlanmaganini ko‘rsatdi. H₂S miqdori yuqori bo‘lgan mahsuldor eritmalar Zafarobod kon boshqarmasining Markaziy fizik-kimyoviy laboratoriyasida tahlil qilindi. Vodorod sulfidni neytrallash uchun vodorod peroksid (H₂O₂) qo‘llanildi, u taxminan 60 % samaradorlik bilan reaksiyaga kirishib, suv va sulfat kislotani hosil qildi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi H₂S ning uranga qaytaruvchi ta’sirini kompleks tahlil qilish hamda yer ostida eritib qazib olish jarayonini barqarorlashtirish uchun vodorod peroksiddan foydalanishni ilmiy asoslashdan iborat. Olingan natijalar korroziya shikastlanishlarini kamaytirish, texnologik ishonchlilikni oshirish va uran qazib oluvchi korxonalarning iqtisodiy yo‘qotishlarini qisqartirishda muhim amaliy ahamiyatga ega
Mualliflik huquqi (c) 2026 Aliqulov, Sh.Sh., Navruzov, T.Y., Xalimov, I.U., Sharopov, Q.R (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
MIS SANOATI CHIQINDILARIDAN TEMIR, RUX VA MISNI NOAN’ANAVIY GIDROMETALLURGIK AJRATIB OLISH
Ushbu tadqiqotda mis eritish sanoati chiqindisi hisoblangan mis eritish shlakidan temir, rux va misni noan’anaviy gidrometallurgik usul yordamida samarali ajratib olish imkoniyatlari o‘rganildi. Bunday chiqindilarni qayta ishlash nafaqat qimmatli metallarni qayta tiklash, balki ularning atrof-muhitga salbiy ta’sirini kamaytirish nuqtai nazaridan ham muhim ahamiyatga ega. Mis eritish shlagini sulfat kislota yordamida tanlab eritishdan keyingi filtrlash bosqichida yuzaga keladigan texnologik muammolarni bartaraf etish maqsadida tadqiqot uch bosqichda olib borildi. Birinchi bosqichda shlak namunasi sulfat kislota bilan selektiv eritildi, ikkinchi bosqichda hosil bo‘lgan eritma quritildi, uchinchi bosqichda esa hosil bo‘lgan qattiq metall sulfatlari suv yordamida selektiv eritildi. Sulfat kislotali eritish jarayonida kislota konsentratsiyasi, eritish davomiyligi, harorat va aralashtirish tezligining metallarning eritmaga o‘tishiga ta’siri batafsil o‘rganildi. Tajriba natijalari shuni ko‘rsatdiki, metallarning eritmaga o‘tishi uchun 2 M kislota konsentratsiyasi, 120 daqiqa eritish vaqti, 90 °C harorat hamda 300 ayl/min (rpm) aralashtirish tezligi eng maqbul sharoit hisoblanadi. Ushbu sharoitlarda metallarning eritmaga o‘tish darajasi mis (Cu) uchun 89,5 %, rux (Zn) uchun 88,7 %, temir (Fe) uchun esa 59,2 % ni tashkil etdi. Selektiv eritishdan olingan eritma 150 °C haroratda 90 daqiqa davomida quritilib, qattiq metall sulfatlari olindi. Keyingi bosqichda ushbu mahsulot suv yordamida selektiv eritildi va metallarning eritmaga o‘tishi uchun 40 daqiqa eritish vaqti hamda 40 °C harorat eng qulay sharoit ekanligi aniqlandi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Axmedov, M.S., Yuldoshev, S.M., Azimova, A.B. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
PO‘LAT ERITISH PECHI CHANGLARINI KARBOTERMIK TIKLASHDA JARAYONNING KINETIKASI VA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR
*]:pointer-events-auto R6Vx5W_threadScrollVars scroll-mb-[calc(var(--scroll-root-safe-area-inset-bottom,0px)+var(--thread-response-height))] scroll-mt-[calc(var(--header-height)+min(200px,max(70px,20svh)))]" dir="auto" data-turn-id="request-WEB:ea0abfb9-3e93-43fd-a98f-b6bfdadb22b7-0" data-turn-id-container="request-WEB:ea0abfb9-3e93-43fd-a98f-b6bfdadb22b7-0" data-testid="conversation-turn-2" data-turn="assistant"> Mazkur maqolada po‘lat eritish jarayonida hosil bo‘ladigan changni karbotermik qaytarish jarayonining kinetikasi hamda unga ta’sir etuvchi asosiy omillar bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqot natijalari bayon etilgan. Elektr yoy pechi changi tarkibida temir va rux oksidlarining sezilarli miqdorda mavjudligi aniqlangan bo‘lib, ular qimmatli ikkilamchi xomashyo hisoblanishi bilan birga, jiddiy ekologik xavf ham tug‘diradi. Tadqiqotda harorat, qaytaruvchi modda miqdori, zarracha o‘lchami, gaz muhiti va qaytarish davomiyligining jarayon kinetikasiga ta’siri o‘rganilgan. Karbotermik qaytarish tajribalari 700–1150 °C harorat oralig‘ida, qaytaruvchi sifatida koksdan foydalangan holda amalga oshirilgan. Qaytarilish va metallanish darajasi gravimetrik usullar hamda fazaviy tahlil yordamida aniqlangan. Fazaviy tarkib va mikrostrukturaviy o‘zgarishlar rentgen difraksiyasi (XRD), skanerlovchi elektron mikroskopiya (SEM) hamda energiya-dispersiv spektroskopiya (EDS) usullari orqali o‘rganilgan. Eksperimental ma’lumotlar jarayon tezligini cheklovchi bosqichlarni aniqlash maqsadida qisqaruvchi yadro (Shrinking Core) modeli asosida tahlil qilingan. Natijalar rux oksidi temir oksidlariga nisbatan tezroq qaytarilishini ko‘rsatdi, bu esa uning pastroq termodinamik barqarorligi va bug‘lanishga moyilligi bilan izohlanadi. Aktivlanish energiyasi va kinetik parametrlar Arrenius tenglamasi asosida hisoblab chiqilgan. Olingan natijalar sanoat sharoitida po‘lat eritish changlarini qayta ishlash samaradorligini oshirish hamda karbotermik qaytarish jarayonlarini optimallashtirish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Ilхamov, M.A., Munosibov, Sh.M., Matkarimov, S.T., Karimjonov, B.R. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
UGLERODLI OLTIN SAQLAGAN KONSENTRATLARNI QAYTA ISHLASHDA NATRIY LIGNOSULFONATINING SANOATDA QO‘LLANILISHI
Hozirgi vaqtda jahon oltin qazib olish sanoati oson boyitiladigan oksidlangan oltin tarkibli rudalar zaxiralarining kamayib borishi hamda murakkab tarkibli (qiyin boyitiladigan) mineral xomashyo ulushining ortishi bilan bog‘liq obyektiv texnologik muammolarga duch kelmoqda. Oltinni qayta ishlashda uning strukturaviy va moddiy jihatdan notekis taqsimlanganligi, ultradispers va nanoo‘lchamli shaklda (1 nm = 10⁻⁹ m) uchrashi, shuningdek, oltin zarralarining sulfidli minerallar matritsa va uglerodli komponentlar bilan zich bog‘langanligi jarayonni murakkablashtiradi. Tabiiy faol uglerodning mavjudligi an’anaviy sianlash jarayonida oltinning ajralib chiqishini kamaytiruvchi “preg-robbing” effektini yuzaga keltiradi. Mazkur omillar ikki va uch karra murakkab tarkibli rudalarni qayta ishlashga jalb etish hamda ularni qayta ishlash uchun maxsus, ilmiy asoslangan samarali texnologiyalarni yaratish zaruratini belgilaydi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Sanakulov, K., Ergashev, U.A., Karomatov, S.S., Chuliyev, G.F., Farmonov, I.Z. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0