Annotatsiya
Mazkur maqolada po‘lat eritish jarayonida hosil bo‘ladigan changni karbotermik qaytarish jarayonining kinetikasi hamda unga ta’sir etuvchi asosiy omillar bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqot natijalari bayon etilgan. Elektr yoy pechi changi tarkibida temir va rux oksidlarining sezilarli miqdorda mavjudligi aniqlangan bo‘lib, ular qimmatli ikkilamchi xomashyo hisoblanishi bilan birga, jiddiy ekologik xavf ham tug‘diradi. Tadqiqotda harorat, qaytaruvchi modda miqdori, zarracha o‘lchami, gaz muhiti va qaytarish davomiyligining jarayon kinetikasiga ta’siri o‘rganilgan. Karbotermik qaytarish tajribalari 700–1150 °C harorat oralig‘ida, qaytaruvchi sifatida koksdan foydalangan holda amalga oshirilgan. Qaytarilish va metallanish darajasi gravimetrik usullar hamda fazaviy tahlil yordamida aniqlangan. Fazaviy tarkib va mikrostrukturaviy o‘zgarishlar rentgen difraksiyasi (XRD), skanerlovchi elektron mikroskopiya (SEM) hamda energiya-dispersiv spektroskopiya (EDS) usullari orqali o‘rganilgan. Eksperimental ma’lumotlar jarayon tezligini cheklovchi bosqichlarni aniqlash maqsadida qisqaruvchi yadro (Shrinking Core) modeli asosida tahlil qilingan. Natijalar rux oksidi temir oksidlariga nisbatan tezroq qaytarilishini ko‘rsatdi, bu esa uning pastroq termodinamik barqarorligi va bug‘lanishga moyilligi bilan izohlanadi. Aktivlanish energiyasi va kinetik parametrlar Arrenius tenglamasi asosida hisoblab chiqilgan. Olingan natijalar sanoat sharoitida po‘lat eritish changlarini qayta ishlash samaradorligini oshirish hamda karbotermik qaytarish jarayonlarini optimallashtirish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Adabiyotlar ro‘yxati
1. Chen, H. K. (2001). Kinetic study on the carbothermic reduction of zinc oxide. Scandinavian Journal of Metallurgy, 30(5), 292–296.
2. Bafghi, M. S., Fard, A. K., & Sabouri, F. (2013). Kinetic study on the carbothermic reduction of electric arc furnace dust. Iranian Journal of Materials Science & Engineering, 10(2), 45–52.
3. Kim, B. S., Yoo, J. M., Park, J. T., & Lee, J. C. (2006). A kinetic study of the carbothermic reduction of zinc oxide with various additives. Materials Transactions, 47(9), 2421–2426.
4. Grigorova, D., Petrov, A., & Ivanov, S. (2022). Thermodynamic and kinetic investigation of carbothermic reduction of EAF dust. Metallurgy Journal, 56(4), 210–218.
5. Auer, M., Schmidt, L., & Wagner, T. (2022). Influence of different carbon content on ZnO reduction. Applied Sciences, 12(7), 3560–3568.
6. Cui, G., Zhang, X., Xu, Y., et al. (2025). Study on the kinetics of carbothermic reduction using walnut shell biochar. Metals, 15(8), 835.
7. Pickles, C. A. (2019). Thermodynamic analysis of selective carbothermic reduction of EAF dust. Ironmaking & Steelmaking, 46(6), 487–495.
8. Wu, C. C., Chen, Y. L., & Huang, S. T. (2020). Reduction behavior of zinc ferrite in EAF dust recycling with CO gas. Journal of Hazardous Materials, 389, 121940.
9. Natha, M. G., Kumar, R., & Singh, P. (2021). Reduction of zinc oxide using hydrogen: Kinetic study. International Journal of Hydrogen Energy, 46(58), 29350–29360.
10. Brandner, U., Müller, T., & Hoffmann, J. (2024). Comparison of reduction kinetics using H₂ and CO. International Journal of Hydrogen Energy, 49(12), 5782–5794.
11. Wu, Y., Zhang, H., & Li, Q. (2023). Kinetics of gas solid reactions in the reduction of ZnO. Powder Technology, 420, 117242.
12. Rankin, W. J., & Wright, S. (2002). The reduction of zinc from slags by iron carbon melt. Metallurgical and Materials Transactions B, 33(4), 701–710.
13. Donald, J. R., & Pickles, C. A. (2005). A kinetic study of the reaction of ZnO with iron powder. Journal of Materials Science, 40(15), 4013–4020.
14. Draper, P., Thompson, R., & Lewis, M. (2010). Mathematical kinetic modeling of carbothermic reduction in a molten metal bath. Metallurgical and Materials Transactions B, 41(6), 1345–1354.
15.. Peng, Z., Wang, C., Li, M., Deng, Z., & Wei, X. (2024). Volatilization kinetics of zinc from low grade lead–zinc oxide ore during carbothermic reduction. Sustainability, 16(6), 2326.
16. Zhou, Y., Li, M., & Wang, H. (2024). Separation of ZnO from stainless steelmaking dust by microwave irradiation. Journal of Cleaner Production, 423, 137543.
17. Dutra, A., Paiva, P., & Tavares, L. M. (2021). Alkaline leaching of zinc from EAF dust. Hydrometallurgy, 204, 105628.
18. Sofilić, T., Marković, D., & Petrović, S. (2020). Characterization of steel mill electric arc furnace dust. Journal of Environmental Chemical Engineering, 8(5), 104233.
19. Pawlek, F. (2017). Metallhüttenkunde. De Gruyter.
20. Antrekowitsch, J., & Steinlechner, S. (2011). Recycling of heavy metal containing wastes: Mass balances and kinetics. JOM, 63(7), 38–45.

Ushbu asar Creative Commons Attribution 4.0 Xalqaro Litsenziyasi asosida litsenziyalangan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Ilхamov, M.A., Munosibov, Sh.M., Matkarimov, S.T., Karimjonov, B.R. (Muallif)